Câu chuyện ngày 7 tháng 11 năm 1917 — ngày những người Bolshevik thay đổi lịch sử thế giới.
Trích từ “October: The Story of the Russian Revolution”
Bình minh ngày 25 đang dần ló rạng. Trong tuyệt vọng, Kerensky phát ra lời kêu gọi tới binh lính Cossack, “nhân danh tự do, danh dự và vinh quang của quê hương, hãy hành động để hỗ trợ Ủy ban Chấp hành Trung ương Xô Viết, nền dân chủ cách mạng, và Chính phủ Lâm thời, để rồi cứu lấy Nhà nước Nga đang hấp hối.”
Nhưng lính Cossack muốn biết liệu bộ binh có xuất quân hay không. Khi câu trả lời của chính phủ mập mờ thì ngoài một nhóm rất nhỏ trung thành tuyệt đối, phần đông đều trả lời rằng họ không muốn đơn độc hành động, “nếu không sẽ trở thành bia đỡ đạn biết đi.”
Trong một hành động diễn ra liên tục và xảy ra xuyên suốt thành phố, Ủy ban Quân sự Cách mạng (PVRK) đã tước vũ khí của các đội cận vệ trung thành và bảo họ trở nhà. Và phần lớn đã làm đúng như thế. Quân cách mạng chiếm Cung Điện Thánh Michael chỉ bằng cách đi vào cổng chính. Một hồi ký kể lại: “Họ bước vào và ngồi xuống, còn những người đang ngồi thì đứng dậy và rời đi”.
Lúc 6 giờ sáng, bốn mươi thủy thủ cách mạng tiến đến Ngân hàng Nhà nước Petrograd. Những người gác ở đây, thuộc Trung đoàn Semenovsky, đã thề giữ trung lập: họ sẽ bảo vệ ngân hàng khỏi kẻ cướp hay bọn tội phạm, nhưng sẽ không đứng về bên nào giữa phản động và cách mạng. Họ cũng sẽ không can thiệp. Vì thế, họ đứng sang một bên và để PVRK tiếp quản.
Chỉ trong vòng một giờ, khi ánh sáng mùa đông nhợt nhạt bắt đầu loang dần khắp thành phố, một đơn vị thuộc trung đoàn Keksgolmsky, do Zakharov chỉ huy (một học viên trường quân sự hiếm hoi đã ngả sang phía cách mạng) lên đường tiến đến tổng đài điện thoại trung tâm. Zakharov từng làm việc ở đó, và anh biết rõ cách bố trí an ninh. Khi tới nơi, anh dễ dàng chỉ huy binh lính cô lập và tước vũ khí những học viên u sầu đang canh gác một cách bất lực. Quân cách mạng lập tức cắt các đường dây liên lạc của chính phủ.
Họ bỏ sót duy nhất hai đường dây liên lạc. Nhờ đó, các bộ trưởng trong nội các, đang co cụm trong Phòng Lục Ngọc của Cung điện Mùa Đông giữa những trụ hoa văn và những chùm đèn pha lê của nó, vẫn cố duy trì liên lạc với lực lượng ít ỏi còn trung thành. Họ đưa ra những mệnh lệnh vô nghĩa, miệng thì thầm tranh cãi, trong khi Kerensky lặng lẽ nhìn vào khoảng không.
Buổi sáng. Như những lần trước, các thủy thủ có vũ trang ở Kronstadt lại leo lên bất cứ con tàu nào còn có thể ra khơi. Từ Helsingfors, họ khởi hành trên năm chiếc tàu khu trục và một tàu tuần tra, tất cả đều được trang hoàng cờ biểu ngữ cách mạng phấp phới. Khắp Petrograd, phe cách mạng lại một lần nữa mở cửa nhà tù, phóng thích tù nhân.
Tại Smolny, một người dáng vẻ xộc xệch bước bổ vào phòng điều hành Bolshevik. Mọi người hướng mắt nhìn kẻ mới đến, cho đến khi cuối cùng Vladimir Bonch-Bruevich kêu lên rồi chạy lại với đôi tay dang rộng. “Cha Vladimir Ilyich! Con không nhận ra Người!”
Lenin ngồi xuống để soạn một bản tuyên cáo. Ông nôn nóng đến run rẩy, muốn cuộc lật đổ cuối cùng chính quyền phải hoàn tất trước khi Đại hội lần thứ Hai khai mạc tới mức tuyệt vọng. Ông hiểu rất rõ sức mạnh của chuyện đã rồi.
Gửi đồng bào Nga.
Chính phủ Lâm thời đã bị lật đổ. Quyền lực nhà nước đã chuyển vào tay cơ quan của Xô-viết Petrograd gồm đại biểu công nhân và binh sĩ, Ủy ban Quân sự Cách mạng, cơ quan đứng đầu giai cấp vô sản và lực lượng đồn trú tại Petrograd.
Sự nghiệp mà nhân dân đã chiến đấu — đề nghị thành lập ngay lập tức một nền hòa bình dân chủ, xóa bỏ những điền trang phong kiến, quyền kiểm soát sản xuất của công nhân, và thành lập một chính quyền Xô-viết — nay đã được bảo đảm chiến thắng.
Cuộc cách mạng của công nhân, binh sĩ và nông dân vạn tuế!
Biết rõ vai trò mấu chốt của PVRK, Lenin không ký tên dưới danh nghĩa Bolshevik, mà lại ký nhân danh cơ quan “phi đảng phái”. Bản tuyên cáo được in gấp dưới dạng những mảng chữ đậm của bảng chữ cái Kirin. Bản sao được phát đi tới đâu thì được dán lên tường tới đó. Điện báo viên truyền từng câu chữ của nó dọc theo đường dây viễn liên.
Trên thực tế, đó không phải sự thật, mà là một lời mong ước.
Trong Cung điện Mùa Đông, Kerensky dùng những kênh liên lạc cuối cùng của mình để thu xếp đi theo các đơn vị quân đội đang tiến về thủ đô. Nhưng để tiếp cận được họ lại không hề dễ dàng. Ông có thể trốn thoát, nhưng PVRK đã kiểm soát tất cả các nhà ga.
Cái ông cần là sự giúp đỡ. Bộ tổng tham mưu mở một cuộc tìm kiếm dài và ngày càng tuyệt vọng, và cuối cùng cũng tìm được một chiếc ô tô phù hợp. Sau những lời khẩn cầu khấn thiết thì họ còn mượn được từ đại sứ quán Hoa Kỳ thêm một chiếc nữa, có mang biển ngoại giao.
Khoảng 11 giờ sáng ngày 25, đúng lúc bản tuyên ngôn của Lenin bắt đầu lan truyền, hai chiếc xe chạy vun vút vượt qua những trạm gác của PVRK, những trạm gác hoạt động bằng lòng nhiệt tình hơn là sự hiệu quả.
Một Kerensky kiệt quệ rời thành phố cùng một đoàn tùy tùng bé nhỏ, lên đường đi tìm những người lính còn trung thành.
Bất chấp biến động đang diễn ra thì đối với nhiều người dân, hôm đó vẫn là một ngày bình thường ở Petrograd. Chắc chắn không thể làm ngơ sự ồn ào và hỗn loạn, nhưng số người thực sự tham gia chiến đấu thì tương đối ít, và chỉ tập trung ở những điểm then chốt. Trong khi họ đang tiến hành tái cấu trúc cả thế giới thông qua công việc nổi dậy hay phản cách mạng của mình, thì hầu hết các tuyến tàu điện vẫn chạy, và phần lớn các cửa hàng vẫn mở cửa như thường.
Vào giữa trưa, binh lính và thủy thủ cách mạng có vũ trang tiến đến Cung điện Mariinsky. Những thành viên Tiền Quốc hội đang bàn luận về diễn biến đang mở ra một cách đầy lo âu. Họ không biết rằng chỉ trong vài phút tới, họ sẽ trở thành những nhân vật trong chính màn kịch ấy.
Một ủy viên của Ủy ban Quân sự Cách mạng xông thẳng vào. Anh ra lệnh cho chủ tịch Tiền Quốc hội, Avksentiev, phải giải tán hội trường. Binh lính vung vẩy vũ khí rồi xô đẩy người khác để tràn vào bên trong, khiến các đại biểu hoảng hốt. Như bị choáng, Avksentiev vội vã tập hợp nhiều thành viên Ban điều hành nhất có thể. Họ biết chống cự là vô ích, nhưng vẫn rời đi trong sự phản đối trang trọng nhất mà họ còn có thể thể hiện được, và quyết tâm sẽ nhóm họp lại sớm nhất có thể.
Khi họ bước ra ngoài trong cái lạnh buốt rát, lính gác mới của tòa nhà kiểm tra giấy tờ của họ, nhưng không bắt giữ ai. Nhóm Tiền Quốc hội đáng thương ấy không phải là chiến lợi phẩm mà lính gác muốn bắt lấy.
Chiến lợi phẩm đó, giờ đây đã thiếu Kerensky, hiện đang ở Cung điện Mùa đông. Tại đó, trong thế giới đang sụp đổ của họ, những tàn than âm ỉ cuối cùng của Chính phủ Lâm thời vẫn còn lập lòe.
Vào buổi trưa, trong Phòng Lục Ngọc huy hoàng, nhà tư bản dệt may và đảng viên Kadet Konovalov triệu tập nội các.
Bộ trưởng hải quân Đô đốc Verderevsky lầm bầm: “Tôi không hiểu vì sao lại nhóm họp phiên này. Ta không có lực lượng quân sự nào cả, vì thế nên chẳng thể làm gì được.” Ông còn cho rằng họ đáng lẽ nên họp chung với Tiền Quốc hội. Ngay khi ông nói thì tin tức ùa về, báo rằng cơ quan ấy đã bị giải tán.
Các bộ trưởng tiếp nhận báo cáo và gửi đi lời kêu gọi đến số đồng minh còn lại đang thưa dần của họ. Những người không bị chủ nghĩa hiện thực ảm đạm của Verderevsky chi phối thì tiếp tục dệt ra những ảo tưởng. Khi những mảnh quyền lực cuối cùng đang bay đi theo gió thì họ bắt đầu tưởng tượng ra một chính quyền mới.
Với một tông giọng thực sự nghiêm túc , như những que diêm cháy dở đang kể những câu chuyện u tối về trận hỏa hoạn mà chúng sắp gây ra, tro tàn của Chính phủ Lâm thời Nga bàn cãi xem ai trong số họ sẽ trở thành nhà độc tài.
Lần này, lực lượng Kronstadt tiến vào vùng nước Petrograd trên một du thuyền cũ, hai tàu rải mìn, một tàu huấn luyện, một chiến hạm cổ và một đội hình những chiếc xà lan tí hon. Lại một hạm đội ngông cuồng nữa.
Ngay gần nơi nội các đang mơ tưởng đến quyền độc tài, thủy thủ cách mạng đã chiếm giữ văn phòng đô đốc và bắt giam bộ chỉ huy tối cao của hải quân. Trung đoàn Pavlovsky lập chốt gác trên cầu. Trung đoàn Keksgolmsky nắm quyền kiểm soát miền bắc sông Moika.
Buổi trưa, tức giờ ấn định ban đầu cho cuộc chiếm giữ Cung điện Mùa Đông, đã đến rồi lại trôi qua. Hạn định bị lùi thêm ba giờ, khiến việc bắt giữ chính phủ phải diễn ra sau lễ khai mạc Đại hội Xô-viết lúc 2 giờ chiều, đúng điều Lenin muốn tránh. Thế nên lễ khai mạc lại phải hoãn.
Đại sảnh Smolny lúc này đã chật kín các đại biểu từ Xô-viết Petrograd và các Xô-viết tỉnh. Họ đòi tin tức. Không thể khất họ mãi.
Lúc 2 giờ 35 chiều, Trotsky khai mạc một phiên họp khẩn trước Xô-viết Petrograd.
“Thay mặt Ủy ban Quân sự Cách mạng,” ông dõng dạc, “tôi xin tuyên bố chính phủ Lâm thời không còn tồn tại.”
Những lời ấy khơi dậy một cơn bão hân hoan. Giữa tiếng ồn ào, Trotsky tiếp lời: các thiết chế then chốt đã nằm trong tay Ủy ban Quân sự Cách mạng. Cung điện Mùa Đông sẽ vào tay cách mạng “trong chốc lát.” Một tràng hoan hô nữa vang dậy: Lenin đang bước vào sảnh.
“Đồng chí Lenin vạn tuế,” Trotsky kêu lên, “người đã trở lại với chúng ta!”
Lần xuất hiện công khai đầu tiên của Lenin kể từ tháng Bảy ngắn gọn mà ngây ngất. Ông không nêu chi tiết, chỉ tuyên bố rằng đây sẽ là “khởi đầu của một thời kỳ mới,” và hiệu triệu: “Cách mạng xã hội chủ nghĩa thế giới muôn năm!”
Đa số những người tham gia đều hân hoan. Nhưng vẫn có tiếng phản đối.
“Các ông đang đi trước ý chí của Đại hội Xô-viết lần thứ Hai,” ai đó quát lên.
“Ý chí của Đại hội Xô-viết lần thứ Hai đã được định đoạt bởi chính sự kiện công nhân và binh lính nổi dậy,” Trotsky đáp lại. “Giờ đây, chúng ta chỉ còn phải phát triển thắng lợi ấy.”
Nhưng giữa những lời tuyên xưng của Volodarsky, Zinoviev và Lunacharsky, một số ít những người ôn hòa, phần lớn là Menshevik, đã rút khỏi các cơ quan chấp hành của Xô-viết. Họ đưa ra cảnh báo về những hậu quả khủng khiếp của âm mưu này.
Sau khi câu giờ mất tám tiếng, các đại biểu Xô-viết không thể bị khất lần thêm nữa. Một giờ sau phát súng đầu tiên, trong Đại sảnh Smolny uy nghi, Đại hội Xô-viết lần thứ Hai khai mạc.
Căn phòng đặc quánh khói thuốc, mặc cho những tiếng hô lặp đi lặp lại rằng không được phép hút thuốc. Càng hô thì đám hút thuốc càng vui vẻ hùa theo. Các đại biểu, Sukhanov ghi lại như thể trong một cơn rùng mình, phần lớn mang “những nét xám xịt của các tỉnh lỵ Bolshevik.” Dưới con mắt tinh tế và trí thức của ông, họ trông “âu sầu,” “thô sơ” và “u tối,” “thô lậu và ngu dốt.”
Trong số 670 đại biểu thì 300 là Bolshevik. Có 193 đại biểu Xã hội chủ nghĩa – cách mạng (PSR), hơn nửa trong số ấy thuộc cánh tả của đảng; 68 đại biểu Menshevik, và 14 Menshevik-Quốc tế. Phần còn lại không liên kết hoặc thuộc những nhóm nhỏ. Quy mô hiện diện của Bolshevik cho thấy nhóm người bầu ra các đại biểu đang ngày càng ủng hộ đảng, nhưng nó cũng được hậu thuẫn bởi cách thức sắp đặt tổ chức khá lỏng lẻo, thứ đã cho phép số lượng đại biểu vượt quá tỉ lệ. Dẫu vậy, nếu không có phe PSR Tả thì họ vẫn chưa chiếm đa số.
Tuy nhiên, người đánh hồi chuông khai mạc không phải là đảng viên Bolshevik mà là người Menshevik. Phe Bolshevik đã đánh vào lòng hư danh của Dan bằng cách trao cho ông vai trò này. Nhưng ông lập tức dập tắt mọi hy vọng về bầu không khí hữu nghị hay hòa hợp xuyên đảng phái.
“Ủy ban Chấp hành Trung ương cho rằng bài diễn văn chính trị khai mạc theo thông lệ là thừa thãi,” ông tuyên bố. “Ngay lúc này, các đồng chí của chúng ta đang quên mình thực hiện những nhiệm vụ chúng ta giao cho họ lại phải đang hứng hỏa lực tại Cung điện Mùa Đông.”
Dan và các nhân vật ôn hòa khác, những người đã lãnh đạo Xô viết từ tháng Ba, rời ghế để nhường chỗ cho đoàn chủ tịch mới được phân bổ theo tỷ lệ. Giữa những tràng hoan hô vang dội thì mười bốn đảng viên Bolshevik, trong đó có Kollontai, Lunacharsky, Trotsky, Zinoviev, và bảy người từ phái PSR Tả, gồm cả Maria Spiridonova lừng danh, bước lên bục. Phái Menshevik, trong cơn phẫn nộ, đã từ bỏ ba ghế của mình. Một chỗ được chừa cho phái Menshevik-Quốc tế: trong một động thái vừa đường hoàng vừa đáng thương, nhóm của Martov từ chối nhận, nhưng bảo lưu quyền sẽ nhận sau.
Khi ban lãnh đạo cách mạng mới ngồi vào chỗ và chuẩn bị bắt đầu công việc, căn phòng bỗng rung lên bởi một tiếng đại bác nữa.
Mọi người chết lặng.
Lần này phát súng đến từ Pháo đài Thánh Peter và Paul. Khác với phát súng của tuần dương hạm Aurora, viên đạn này không phải đạn bắn giả.
Ánh lóe của các vụ nổ phản chiếu trên sông Neva. Đạn pháo lao vút lên, vẽ thành những vòng cung trong đêm và rú thét khi lao xuống mục tiêu. Nhiều quả, vì lòng thương hại hoặc vì vụng về, nổ bùng ầm ĩ, ngoạn mục trên không một cách vô hại. Còn nhiều quả khác lao bổ xuống, tung những tiếng ùm dữ dội, chìm sâu vào làn nước.
Từ các trận địa của mình, Hồng Vệ binh cũng nổ súng. Đạn của họ găm vào tường Cung điện Mùa Đông. Những tàn dư của chính quyền bên trong co rúm dưới gầm bàn khi mảnh kính trút xuống như mưa quanh họ.
Ở Smolny, giữa những âm vang điềm gở của cuộc công kích, Martov cất giọng run rẩy. Ông khẳng định cần một giải pháp hòa bình. Ông khản giọng kêu gọi ngừng bắn, kêu gọi bắt đầu đàm phán để thành lập một chính phủ xã hội chủ nghĩa liên đảng, thống nhất.
Khán phòng bùng lên một tràng vỗ tay náo động. Từ Đoàn Chủ tịch, Mstislavsky của phái PSR Tả lớn tiếng ủng hộ Martov hết mình. Và, cũng công khai như thế, phần lớn những người có mặt, kể cả nhiều đảng viên Bolshevik cấp độ cơ sở, đều lên tiếng ủng hộ.
Đại diện ban lãnh đạo đảng, Lunacharsky, đứng dậy. Rồi ông tuyên bố gây chấn động rằng “phe Bolshevik hoàn toàn không phản đối đề nghị do Martov đưa ra.”
Các đại biểu bắt đầu bỏ phiếu. Tất cả các đại biểu nhất trí ủng hộ đề nghị của Martov.
Bessie Beatty, phóng viên của tờ San Francisco Bulletin, có mặt trong phòng. Cô hiểu mức độ hệ trọng của những gì mình chứng kiến. “Đó,” cô viết, “là khoảnh khắc then chốt trong lịch sử Cách mạng Nga.” Có vẻ như một liên minh xã hội chủ nghĩa dân chủ sắp chào đời.
Nhưng khi khoảnh khắc ấy kéo dài, những khẩu súng trên sông Neva lại rền lên. Tiếng vọng của chúng làm rung chuyển căn phòng — và những hố sâu chia rẽ giữa các đảng lại hiện ra.
“Đang có một âm mưu chính trị diễn ra sau lưng Đại hội Toàn Nga,” một sĩ quan Menshevik, Kharash, tuyên bố. “Toàn thể đảng viên Menshevik và PSR bác bỏ mọi điều đang diễn ra ở đây, và kiên quyết chống lại mọi toan tính đoạt lấy chính quyền.”
“Ông ta không đại diện cho Tập đoàn quân số Mười Hai!” một người lính phẫn nộ kêu lên. “Quân đội đòi tất cả quyền lực về tay các Xô viết!”
Một tràng la ó. Phe PSR Hữu và Menshevik thay phiên nhau gào lên những lời kết tội phe Bolshevik, lại răn rằng họ sẽ rút khỏi phiên họp, trong khi cánh Tả gầm gào át giọng.
Không khí mỗi lúc một chua chát. Khinchuk của Xô-viết Moskva đến lượt cất lời. “Giải pháp hòa bình duy nhất khả dĩ cho cơn khủng hoảng hiện nay,” ông khăng khăng, “vẫn là thương lượng với Chính phủ Lâm thời.”
Nháo nhào. Can thiệp của Khinchuk hoặc là một sự đánh giá tai hại về mức độ căm ghét đối với Kerensky, hoặc là cố ý khiêu khích. Lời ấy khơi dậy cơn phẫn nộ không chỉ từ những Bolshevik trố mắt kinh ngạc. Sau cùng, giữa cơn ầm ỹ, Khinchuk gào to: “Chúng tôi rời đại hội này!”
Song giữa những tiếng dậm chân, la ó và huýt sáo đón câu nói ấy, các đảng viên Menshevik và PSR chần chừ. Dọa bỏ đi, rốt cuộc, vẫn là con bài cuối cùng.
Khắp Petrograd, Đu-ma bàn tán về cuộc điện thoại nhuốm màu tận diệt của Maslov. “Hãy cho các đồng chí biết rằng chúng ta chưa bỏ rơi họ, hãy cho họ biết rằng chúng ta sẽ chết cùng họ,” ủy viên PSR Naum Bykhovsky tuyên bố. Phe tự do lẫn bảo thủ đều đứng dậy bỏ phiếu thuận: họ sẽ nhập đoàn với những người đang cố thủ trong Cung điện Mùa Đông dưới làn đạn, rằng họ cũng sẵn sàng chết vì chế độ. Nữ bá tước Kadet Sofia Panina tuyên bố bà sẽ “đứng trước nòng đại bác.”
Đầy khinh miệt, các đại biểu Bolshevik bỏ phiếu chống. Họ nói họ cũng sẽ đi, nhưng không đến cung điện: đến Xô-viết.
Gọi tên xong, hai đoàn hành hương đối nghịch cùng lên đường trong bóng tối.
Tại Smolny, Erlich của Liên đoàn Do Thái (Bund) cắt ngang phiên họp, báo tin về quyết định của các nghị viên Đu-ma thành phố. Đã đến lúc, ông nói, cho những ai “không muốn tắm máu” nhập đoàn tiến về cung điện, bày tỏ ý định liên đới với nội các. Lập tức cánh Tả lại ném lời nguyền rủa, còn các Menshevik, Bund, PSR và dăm ba người khác đứng dậy, rốt cuộc bước ra ngoài. Họ bỏ lại sau lưng các Bolshevik, PSR Tả và những người Menshevik–Quốc tế bồn chồn sốt ruột.
Lê bước dưới mưa đêm lạnh buốt, những người ôn hòa tự lưu đày rời Smolny tiến đến đại lộ Nevsky và tòa Đu-ma. Ở đó họ nhập với các nghị viên, với những Menshevik và PSR trong Ủy ban Chấp hành các Xô-viết Nông dân, rồi cùng nhau lên đường tỏ tình đoàn kết với nội các. Họ đi bốn hàng dưới quyền dẫn đầu của thị trưởng Shreider và bộ trưởng Tiếp tế Sergei Prokopovich. Mang theo bánh mì, xúc xích cho phần lương thực của các vị bộ trưởng, run run hát “La Marseillaise”, đội ngũ chừng ba trăm người lên đường, sẵn sàng chết vì Chính phủ Lâm thời.
Họ chưa đi nổi một dãy phố. Ngay góc con kênh, những người cách mạng đã chặn lại.
“Chúng tôi yêu cầu được đi qua!” Shreider và Prokopovich thét. “Chúng tôi đến Cung điện Mùa Đông!”
Một thủy thủ, ngẩn ngơ, từ chối nhường đường.
“Nếu muốn thì cứ bắn chúng tôi!” đoàn người thách thức. “Chúng tôi sẵn sàng chết, nếu các anh nỡ nhả đạn vào người Nga, vào đồng chí của mình… Đây, chúng tôi dâng ngực ra trước nòng súng của các anh!”
Thế đối đầu lạ lùng cứ thế kéo dài. Cánh Tả không chịu bắn; cánh Hữu thì đòi quyền được đi qua và/hoặc được bắn chết.
“Ai cậu định làm gì?” ai đó gào lên hỏi tên thủy thủ đang kiên nhẫn từ chối giết mình.
Bản tường thuật tận mắt của John Reed về cảnh tiếp sau thì nổi tiếng.
Một thủy thủ khác bước lại, bực bội ra mặt. “Chúng tôi sẽ phết cho các người một trận!” anh ta quát hăng hái. “Và nếu cần thì chúng tôi cũng sẽ bắn. Về nhà đi, để chúng tôi yên.”
Đó há chẳng phải kết cục xứng đáng dành cho những nhà vô địch của dân chủ. Đứng trên một cái thùng, vung cây ô, Prokopovich tuyên bố với người đi theo rằng họ sẽ cứu các thủy thủ khỏi chính họ. “Chúng ta không thể để máu vô tội của mình dính trên tay những kẻ ngu dốt này!… Thật hạ thấp phẩm giá nếu bị bắn hạ” — huống hồ là bị đánh đòn — “giữa đường phố bởi mấy anh gác ghi. Hãy trở về Đu-ma, bàn cách tốt nhất để cứu đất nước và Cách mạng!”
Nói rồi, những “morituri” tự xưng của nền dân chủ tự do quay gót, bắt đầu cuộc hành trình ngắn ngủn trở về, mang theo cả xúc xích của họ.
Martov ở lại Phòng Hội với cuộc mít-tinh đông nghịt. Ông vẫn khát khao thỏa hiệp. Lần này ông đưa ra một kiến nghị phê phán việc các Bolshevik đi trước ý chí của Đại hội, lại — thêm một lần — đề xuất thương lượng để lập một chính phủ xã hội chủ nghĩa rộng mở, bao dung. Đó cũng gần như đề xuất của ông hai giờ trước — mà, bất chấp ý Lenin muốn đoạn tuyệt với phe ôn hòa, các Bolshevik đã không phản đối.
Nhưng hai giờ đồng hồ cũng đã là một khoảng thời gian dài.
Khi Martov vừa ngồi xuống, tiếng xao động nổi lên, và phân đoàn Đu-ma của Bolshevik xô vào hội trường, giữa tiếng reo mừng sửng sốt của đoàn đại biểu. Họ tuyên bố họ đến “để chiến thắng hoặc chết cùng Đại hội Xô-viết toàn Nga.”
Khi tiếng hoan hô lắng xuống, chính Trotsky đứng dậy đáp lời Martov.
“Một cuộc nổi dậy của quần chúng nhân dân không cần biện minh,” ông nói. “Những gì đã xảy ra là một cuộc khởi nghĩa, không phải âm mưu. Chúng tôi tôi luyện năng lượng cách mạng của công nhân và binh sĩ Petersburg. Chúng tôi công khai rèn ý chí của quần chúng hướng đến khởi nghĩa, chứ không phải âm mưu. Quần chúng đi theo lá cờ của chúng tôi và cuộc khởi nghĩa của chúng tôi đã thắng. Và bây giờ người ta bảo chúng tôi: từ bỏ thắng lợi, nhượng bộ, thỏa hiệp. Với ai? Tôi hỏi: chúng ta phải thỏa hiệp với ai? Với những nhóm khốn khổ đã bỏ đi hoặc đang đưa ra đề nghị ấy ư? Nhưng rốt cuộc chúng ta đã thấy rõ họ. Ở nước Nga không còn ai đi với họ nữa. Người ta bảo thỏa hiệp, như giữa hai phía ngang nhau, giữa hàng triệu công nhân và nông dân được đại hội này đại diện — những người mà họ sẵn sàng, không phải lần đầu hay lần cuối, đem mặc cả theo ý giai cấp tư sản. Không, ở đây không thể có thỏa hiệp. Với những kẻ đã bỏ đi và những kẻ bảo chúng ta làm vậy, chúng ta phải nói: các người là những kẻ phá sản thảm hại, vai trò các người đã chấm hết. Hãy đi đến nơi các người phải đến: vào thùng rác của lịch sử!”
Căn phòng vỡ òa. Giữa tràng vỗ tay dài và rền, Martov đứng bật dậy. “Vậy thì chúng tôi rời đi!” ông quát.
Khi ông quay người, một đại biểu chặn lối. Người ấy nhìn ông với vẻ vừa buồn vừa trách.
“Và chúng tôi cứ tưởng,” anh ta nói, “ít ra Martov cũng sẽ ở lại với chúng tôi.”
“Rồi một ngày các anh sẽ hiểu,” Martov nói, giọng run lên, “tội ác mà các anh đang dự phần.”
Ông bước ra.
Đại hội nhanh chóng thông qua một bản lên án cay nghiệt những kẻ đã rời đi, cả Martov. Những mũi nhọn như thế là không cần thiết, không mong muốn đối với PSR Tả và Menshevik–Quốc tế còn ở lại — và với nhiều Bolshevik cũng vậy.
Boris Kamkov được vỗ tay nồng hậu khi ông tuyên bố nhóm mình, PSR Tả, ở lại. Ông cố hồi sinh đề nghị của Martov, nhẹ nhàng phê phán đa số Bolshevik. Họ chưa lôi cuốn được nông dân, cũng chưa thuyết phục được phần lớn quân đội, ông nhắc. Thỏa hiệp vẫn cần thiết.
Lần này không phải Trotsky đáp lời, mà là Lunacharsky — người được lòng quần chúng — trước đó từng đồng ý với kiến nghị của Martov. Ông thừa nhận những việc trước mắt nặng nề, nhưng “phê phán của đồng chí Kamkov đối với chúng tôi là vô căn cứ.”
“Nếu ngay khi khai mạc phiên này chúng tôi đã khởi sự bất cứ bước đi nào nhằm gạt bỏ hay loại trừ những thành phần khác, Kamkov nói đúng,” Lunacharsky tiếp lời. “Nhưng tất cả chúng ta đều nhất trí chấp nhận đề nghị của Martov bàn về những con đường hòa bình để giải quyết khủng hoảng. Và rồi một trận mưa tuyên bố trút xuống chúng ta… Một cuộc công kích có hệ thống được tung ra chống lại chúng ta… Chưa thèm nghe chúng ta nói hết, thậm chí chẳng buồn bàn thảo đề nghị của chính họ, họ [Menshevik và SR] lập tức dựng hàng rào ngăn cách với chúng ta.”
Đáp lại, người ta có thể chỉ ra với Lunacharsky rằng nhiều tuần qua Lenin đã khăng khăng đảng ông phải tự mình nắm chính quyền. Ấy thế mà, bất chấp mọi giễu cợt cay độc, Lunacharsky vẫn nói đúng.
Dù vì hân hoan đoàn kết, vì hậm hực, vì lúng túng, hay vì điều gì đi nữa, như tất cả những người thuộc mọi đảng phái khác, toàn thể các Bolshevik trong hội trường đều đã ủng hộ hợp tác — một chính phủ thống nhất xã hội chủ nghĩa — khi Martov lần đầu nêu ra.
Bessie Beatty cho rằng Trotsky đã không phản ứng nhanh như có thể trước đề nghị đầu ấy, có lẽ bởi “một ký ức đắng cay nào đó về những nhục mạ ông từng hứng chịu từ tay những lãnh tụ kia.” Điều ấy còn tranh cãi, và dẫu có thật, thì Menshevik, PSR Hữu và những người khác đã chọn ném phán quyết vào mặt Bolshevik. Họ đi thẳng từ đó đến đối lập, kết tội những người ở bên trái mình.
Câu hỏi của Lunacharsky là xác đáng: làm sao hợp tác với những kẻ đã khước từ hợp tác?
Như để gạch dưới điều ấy, ngay khi đó những người ôn hòa vừa rời đi gọi cuộc họp chỉ là “một buổi tụ tập riêng của các đại biểu Bolshevik.” “Ủy ban Chấp hành Trung ương,” họ tuyên bố, “coi Đại hội lần thứ Hai như chưa hề diễn ra.”
Trong hội trường, tranh luận về hòa giải kéo dài đến giờ khắc tối nhất. Nhưng lúc này cán cân ý kiến đã nghiêng về phía Lunacharsky và Trotsky.
Ván tàn ở Cung điện Mùa Đông.
Gió luồn qua những khung kính vỡ. Những gian phòng mênh mông lạnh buốt. Những người lính u uất, thiếu mục đích, lững thững đi giữa những con đại bàng hai đầu của phòng khánh tiết. Kẻ xâm nhập tới phòng riêng của hoàng đế. Trống không. Họ thong thả tấn công ảnh tượng của chính con người ấy, dùng lưỡi lê chích vào bức chân dung Nicholas II cứng đờ, đạo mạo, nhìn xuống từ bức tường. Họ rạch bức họa như dã thú giương vuốt, để lại những vết xước dài, từ đầu cựu Sa hoàng đến mũi giày.
Bóng người lượn vào lượn ra, chẳng ai rõ ai với ai.
Một trung úy Sinegub vẫn giữ quyết tâm bảo vệ chính phủ. Anh tuần tra những hành lang bị vây trong những giờ rời rạc, chờ đợi đòn tập kích, trôi dạt trong một thứ hoảng loạn điềm tĩnh, kiệt quệ đến mê dại; trước mắt anh lướt qua những cảnh như mảnh cắt từ một câu chuyện nghe nửa vời: một ông già mặc quân phục đô đốc ngồi bất động trên ghế bành; một tổng đài tối om, bỏ hoang; những người lính co ro dưới ánh mắt dõi theo của các bức chân dung trong một phòng trưng bày.
Người ta đụng độ lẻ tẻ ở các cầu thang. Bất cứ tiếng kẽo kẹt nào trên sàn cũng có thể là cách mạng. Một junker đi qua, đang vội vã làm nhiệm vụ nào đấy. Anh ta bình thản gượng gạo cảnh báo rằng người Sinegub vừa đi ngang — vâng, anh vừa đi ngang một người — có lẽ là quân địch. “Tốt, tuyệt,” Sinegub nói. “Xem cho kỹ nhé! Tôi sẽ lo ngay.” Anh quay lại, túm áo khoác kéo trùm xuống — như trò gây sự của trẻ con ngoài sân — khiến đối phương không nhúc nhích được; nhìn kỹ anh ta hóa ra đúng là người của phe nổi dậy.
Khoảng hai giờ sáng, lực lượng Ủy ban Quân sự Cách mạng bất thần tràn vào cung điện.
Hốt hoảng, Konovalov gọi điện cho Shreider. “Chúng tôi chỉ còn một toán nhỏ học viên sĩ quan,” ông nói. “Chúng tôi sắp bị bắt đến nơi.” Đường dây ngắt.
Từ các hành lang, các bộ trưởng nghe những phát súng vô ích. Cú chống đỡ cuối cùng. Tiếng chân. Một học viên sĩ quan thở hổn hển chạy vào xin lệnh. “Chiến đấu đến người cuối cùng chứ?” anh hỏi.
“Không đổ máu!” họ đồng thanh. “Chúng ta phải đầu hàng.”
Họ chờ. Một nỗi bối rối lạ lùng. Nên để người ta bắt gặp mình theo cách nào? Chẳng lẽ lại lúng túng đứng chờ, áo khoác vắt trên tay, như những thương gia đợi tàu.
Kishkin, vị “độc tài”, nắm lại quyền chỉ huy. Ông ban hai mệnh lệnh cuối cùng của triều đại mình.
“Bỏ áo khoác xuống,” ông nói. “Hãy ngồi quanh bàn.”
Họ vâng lệnh. Và họ còn đang ngồi như thế — một bức tranh đóng băng của một phiên họp nội các — thì Antonov xô cửa ập vào đầy kịch tính, chiếc mũ họa sĩ lập dị ngửa ra trên mái tóc đỏ. Sau lưng ông là lính, thủy thủ, Cận vệ Đỏ.
“Chính phủ Lâm thời có mặt ở đây,” Konovalov nói với vẻ điềm đạm đáng nể, như đáp lại một tiếng gõ cửa chứ không phải cuộc khởi nghĩa. “Các anh muốn gì?”
“Tôi thông báo với tất cả,” Antonov nói, “các vị — thành viên Chính phủ Lâm thời — đều bị bắt.”
Trước cách mạng, hồi như cả đời chính trị trước đây, một trong những bộ trưởng có mặt, Maliantovich, từng cho Antonov tá túc. Hai người nhìn nhau, nhưng không ai nhắc đến.
Cận vệ Đỏ điên tiết khi biết Kerensky đã cao chạy xa bay. Máu hăng trào lên, một người gào: “Đâm lưỡi lê bọn khốn nạn này đi!”
“Tôi sẽ không cho phép bất kỳ bạo lực nào đối với họ,” Antonov điềm tĩnh đáp.
Nói rồi ông dẫn các bộ trưởng đi, để lại sau lưng những bản thảo tuyên cáo bị gạch xóa nhằng nhịt, những nét gạch chéo như giấc mơ độc tài biến vào những họa tiết lốm đốm. Một chiếc điện thoại bắt đầu reo.
Sinegub đứng ở hành lang nhìn theo. Khi mọi việc xong xuôi, chính phủ của anh mất, bổn phận đã tròn, anh lặng lẽ quay người bước đi, ra ngoài, nơi chùm đèn pha quét sáng lóa.
Kẻ hôi của len lỏi khắp mê lộ các phòng. Họ làm ngơ trước các tác phẩm nghệ thuật, chỉ lấy quần áo và đồ lặt vặt. Giấy tờ bị giẫm nát vung vãi khắp sàn. Khi họ ra, lính cách mạng chặn lại, tịch thu “chiến lợi phẩm.” “Đây là cung điện của nhân dân,” một trung úy Bolshevik răn. “Đây là cung điện của chúng ta. Đừng ăn cắp của nhân dân.”
Một chuôi kiếm gãy, một cây nến sáp. Những kẻ khoắng đồ đành nộp lại. Một chiếc chăn, một cái gối sofa.
Antonov dẫn các cựu bộ trưởng ra ngoài, nơi một đám đông thô lỗ, bốc hỏa, giận dữ chờ sẵn. Ông đứng chắn trước các tù nhân. “Đừng đánh họ,” ông và những Bolshevik dày dạn — tự hào — khác khẩn khoản. “Như thế là vô văn hóa.”
Nhưng cơn giận gầm gừ của đường phố đâu dễ nguôi. May thay, đúng lúc ấy tiếng súng máy gần đó vang lên làm người ta hoảng tán, Antonov chớp thời cơ lùa, kéo các bị cáo chạy băng qua cầu, tống giam vào Pháo đài Peter và Paul.
Ngay trước lúc cửa buồng giam khép lại, bộ trưởng Nội vụ Menshevik Nikitin sờ thấy trong túi có một bức điện từ Rada Ukraina.
“Tôi nhận cái này hôm qua,” ông nói, đưa cho Antonov. “Giờ là việc của các anh.”
Ở Smolny, chính Kamenev — tay phản đối bền bỉ — báo tin cho các đại biểu: “Những kẻ cầm đầu phản cách mạng cố thủ trong Cung điện Mùa Đông đã bị quân đồn trú cách mạng bắt giữ.” Ông thả lỏng một cơn bão vui mừng.
Đã quá ba giờ sáng, nhưng vẫn còn việc phải làm. Thêm hai giờ nữa, Đại hội nghe báo cáo dồn dập — đơn vị này về phe họ, vị tướng kia chấp nhận quyền uy của Ủy ban Quân sự Cách mạng. Vẫn còn phản đối, nữa. Ai đó kêu thả mấy bộ trưởng PSR đang bị giam: Trotsky mắng họ là đồng chí giả dối.
Khoảng bốn giờ sáng, như một lời hậu bối không mấy đường hoàng cho cuộc rút lui của mình, một phái đoàn của nhóm Martov rụt rè quay lại, tìm cách đệ trình lại lời kêu gọi lập một chính phủ xã hội chủ nghĩa hợp tác. Kamenev nhắc hội trường rằng những người mà Martov đề nghị thỏa hiệp đã quay lưng với chính đề nghị ấy của ông. Dẫu vậy, với bản tính ôn hòa, ông đề nghị “đặt lên bàn” bản lên án của Trotsky đối với PSR và Menshevik, khéo léo đẩy nó vào khoảng lửng thủ tục, để nhỡ đâu có thể nối lại đàm phán mà khỏi ngượng ngùng.
Đêm ấy Lenin không trở lại họp. Ông đang vạch kế hoạch. Nhưng ông đã viết một văn kiện, để Lunacharsky thay mình trình bày.
Gửi “Đến toàn thể Công nhân, Binh sĩ và Nông dân”, Lenin tuyên bố chính quyền Xô-viết và cam kết lập tức đề nghị một nền hòa bình dân chủ. Ruộng đất sẽ chuyển giao cho nông dân. Thành thị sẽ được tiếp tế bánh mì, các dân tộc trong đế chế được quyền tự quyết. Nhưng Lenin cũng cảnh báo rằng cách mạng vẫn còn bị đe dọa — từ bên ngoài lẫn bên trong.
“Bọn Kornilov đang mưu đưa quân đánh Petrograd… Binh lính! Hãy kháng cự Kerensky, kẻ theo Kornilov!… Công nhân đường sắt! Hãy chặn mọi đoàn tàu Kerensky điều ra chống Petrograd! Binh sĩ, Công nhân, Nhân viên! Vận mệnh của cách mạng và hòa bình dân chủ ở trong tay các bạn!”
Đọc hết văn kiện ấy thành tiếng tốn rất nhiều thời gian, bao lần bị ngắt quãng bởi những tràng hoan hô. Một chỉnh sửa câu chữ nhỏ xíu bảo đảm sự tán thành của PSR Tả. Một mảnh nhỏ Menshevik bỏ phiếu trắng, dọn đường cho một thế hòa giải giữa chủ nghĩa Martov cánh tả và Bolshevik. Nhưng điều đó không còn quan trọng. Lúc năm giờ sáng ngày 26 tháng Mười, bản tuyên ngôn của Lenin được thông qua với phiếu áp đảo.
Một tiếng gầm. Dư âm tan dần khi tầm vóc của nghị quyết vừa hô vang rành rành hiện ra. Người nọ người kia nhìn quanh nhau. Thế là thông qua rồi. Thế là xong.
Chính quyền cách mạng được tuyên bố.
Chính quyền cách mạng đã được tuyên bố, và thế là quá đủ cho một đêm. Quyết nghị ấy sẽ thừa cho một phiên họp đầu tiên,
Phải thế chăng.
Kiệt sức, ngây ngất trong lịch sử, dây thần kinh còn căng như dây đàn, các đại biểu Đại hội Xô-viết lần thứ Hai lảo đảo bước ra khỏi Smolny. Họ đi ra khỏi trường nữ học ngày nào, bước vào một khoảnh khắc mới của lịch sử, một thứ ngày đầu khác: ngày đầu của chính quyền công nhân, buổi sớm mai trong một thành phố mới, thủ đô của một nhà nước công nhân.
Họ đi vào mùa đông dưới một bầu trời mờ mờ, đang rạng.
