Các tác phẩm cuối đời của Marx – Một cuộc phỏng vấn với Marcello Musto

Vào ngày sinh nhật của ông (05/05) , chúng ta hãy kỷ niệm ông già Karl Marx.

Những năm cuối đời của Karl Marx thường bị coi là thời kỳ sa sút về trí tuệ và thể chất. Nhưng ý tưởng của ông vẫn sôi nổi cho đến cuối đời, khi ông giải quyết các câu hỏi chính trị vẫn còn phù hợp với chúng ta ngày nay.

Công việc của Marx trong những năm cuối đời của ông, từ 1881 đến 1883, là một trong những lĩnh vực kém phát triển nhất trong các nghiên cứu về Marx. Sự lãng quên này một phần là do những năm cuối đời của Marx bị bệnh tật khiến ông không thể duy trì hoạt động viết lách thường xuyên của mình – hầu như không có tác phẩm nào được xuất bản trong giai đoạn này.

Vắng mặt những cột mốc đánh dấu công việc trước đó của Marx, từ những tác phẩm triết học ban đầu của ông cho đến những nghiên cứu sau này về kinh tế chính trị, những người viết tiểu sử của Marx từ lâu đã coi những năm cuối cùng của ông là một chương nhỏ được đánh dấu bởi sức khỏe giảm sút và năng lực trí tuệ giảm sút.

Tuy nhiên, ngày càng có nhiều nghiên cứu cho thấy đây không phải là toàn bộ câu chuyện và những năm cuối đời của Marx thực sự có thể là một mỏ vàng chứa đầy những hiểu biết mới về tư tưởng của ông. Chủ yếu được chứa trong các bức thư, sổ ghi chép và các “thứ ngoài lề” khác, các tác phẩm cuối đời của Marx miêu tả một người đàn ông, khác xa với những câu chuyện về sự suy tàn, tiếp tục vật lộn với những ý tưởng của riêng mình về chủ nghĩa tư bản như một phương thức sản xuất toàn cầu. Như được gợi ý bởi nghiên cứu muộn màng của ông về cái gọi là “xã hội nguyên thủy”, công xã nông dân Nga thế kỷ 19, và “câu hỏi quốc gia” ở các thuộc địa châu Âu, các bài viết của Marx từ thời kỳ này thực sự bộc lộ tâm trí xoay chuyển những hàm ý trong thế giới thực và sự phức tạp trong tư tưởng của ông, đặc biệt là khi họ liên quan đến sự bành trướng của chủ nghĩa tư bản ra ngoài biên giới châu Âu.

Tư tưởng quá cố của Marx là chủ đề của cuốn sách Những năm cuối cùng của Karl Marx được xuất bản gần đây của Marcello Musto. Ở đó, Musto kết hợp nhuần nhuyễn các chi tiết tiểu sử phong phú và sự tương tác tinh vi với lối viết tự vấn, thường là chín chắn của Marx.

Biên tập viên đóng góp của Jacobin, Nicolas Allen đã nói chuyện với Musto về sự phức tạp của việc nghiên cứu những năm cuối đời của Marx, và về lý do tại sao một số nghi ngờ và ý nghĩa muộn màng của Marx thực tế hữu ích hơn cho chúng ta ngày nay so với một số khẳng định ban đầu tự tin hơn của ông.

Bức ảnh cuối cùng chụp Karl Marx, bởi E. Dutertre ở Algiers vào ngày 28 tháng 4 năm 1882.

NA : “Marx quá cố” mà bạn viết về, đại khái bao gồm ba năm cuối cùng của cuộc đời ông vào những năm 1880, thường được coi là một suy nghĩ để lại sau cùng cho những người theo chủ nghĩa Marx và các học giả nghiên cứu về Marx. Ngoài thực tế là Marx đã không xuất bản bất kỳ tác phẩm lớn nào trong những năm cuối cùng của mình, tại sao bạn nghĩ rằng thời kỳ này ít được chú ý hơn đáng kể?

MM: Tất cả các tiểu sử trí thức của Marx được xuất bản cho đến ngày nay đều rất ít chú ý đến thập kỷ cuối cùng của cuộc đời ông, thường dành không quá vài trang cho hoạt động của ông sau khi Hiệp hội Nam giới Lao động Quốc tế kết thúc năm 1872. Không phải ngẫu nhiên, những học giả này gần như luôn sử dụng tiêu đề chung chung là “thập kỷ trước” cho những phần (rất ngắn) này trong sách của họ. Mặc dù mối quan tâm hạn chế này là điều dễ hiểu đối với các học giả như Franz Mehring (1846–1919), Karl Vorländer (1860–1928), và David Riazanov (1870–1938), người đã viết tiểu sử về Marx giữa hai cuộc chiến tranh thế giới và chỉ có thể tập trung vào một số lượng bản thảo chưa được xuất bản hạn chế, còn đối với những người đến sau thời đại hỗn loạn đó thì vấn đề phức tạp hơn.

Hai trong số những tác phẩm nổi tiếng nhất của Marx – Bản thảo Kinh tế và Triết học năm 1844 và Tư tưởng Đức (1845–46), cả hai đều còn rất lâu mới được hoàn thành – đã được xuất bản vào năm 1932 và chỉ bắt đầu được lưu hành vào nửa sau của những năm 1940. Khi Chiến tranh thế giới thứ hai nhường chỗ cho cảm giác đau khổ sâu sắc do sự man rợ của chủ nghĩa Quốc xã, trong một môi trường mà các triết lý như chủ nghĩa hiện sinh trở nên phổ biến, chủ đề về tình trạng của cá nhân trong xã hội trở nên nổi bật và tạo điều kiện hoàn hảo cho mối quan tâm ngày càng tăng đó và không màn đến Marx. Trong các tư tưởng triết học của Marx, chẳng hạn như sự tha hóa và sự tồn tại giống loài. Các tiểu sử của Marx được xuất bản trong thời kỳ này, cũng giống như hầu hết các tập sách học thuật xuất bản từ giới hàn lâm, phản ánh chủ nghĩa nhiệt thành này và có sức nặng không đáng có đối với các tác phẩm thời trẻ của ông. Nhiều cuốn sách tuyên bố giới thiệu cho độc giả toàn bộ tư tưởng của Marx, trong những năm 1960 và những năm 1970, chủ yếu tập trung vào giai đoạn 1843–48, khi Marx, tại thời điểm xuất bản Tuyên ngôn Đảng Cộng Sản (1848), mới ba mươi tuổi.

Trong bối cảnh này, không chỉ thập kỷ cuối cùng của cuộc đời Marx được coi là một suy nghĩ sau, mà bản thân Tư bản cũng bị xếp xuống vị trí thứ yếu. Nhà xã hội học tự do Raymond Aron đã mô tả một cách hoàn hảo thái độ này trong cuốn sách D’une Sainte Famille à l’autre: Essais sur les marxismes Imaginaires (1969), nơi ông chế nhạo những người theo chủ nghĩa Marx ở Paris, những người đã lướt qua Tư bản, kiệt tác của ông và thành quả của rất nhiều công trình nhiều năm, được xuất bản năm 1867, và vẫn bị thu hút bởi sự mù mờ và không hoàn chỉnh của các Bản thảo Kinh tế và Triết học năm 1844.

Chúng ta có thể nói rằng huyền thoại về “Marx thời trẻ” – cũng được Louis Althusser và những người cho rằng tuổi trẻ của Marx không thể được coi là một phần của chủ nghĩa Marx – đã là một trong những hiểu lầm chính trong lịch sử nghiên cứu về Marx. Marx đã không xuất bản bất kỳ tác phẩm nào mà ông cho là “lớn” trong nửa đầu những năm 1840. Ví dụ, người ta phải đọc các bài diễn văn và nghị quyết của Marx cho Hiệp hội những người lao động quốc tế nếu chúng ta muốn hiểu tư tưởng chính trị của ông ấy, chứ không phải các bài báo năm 1844 xuất hiện trong Niên giám Đức-Pháp. Và ngay cả khi chúng ta phân tích các bản thảo chưa hoàn chỉnh của ông, Grundrisse (1857–58) hay Các lý thuyết về giá trị thặng dư (1862–63), đối với ông, những bản thảo này còn có ý nghĩa hơn nhiều so với việc phê bình chủ nghĩa tân Hegel ở Đức, vào năm 1846. Xu hướng nhấn mạnh quá mức vào các tác phẩm thời kỳ đầu của ông không thay đổi nhiều kể từ khi Bức tường Berlin sụp đổ. Các tiểu sử gần đây hơn – mặc dù đã xuất bản các bản thảo mới trong Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA), ấn bản lịch sử-phê phán các tác phẩm hoàn chỉnh của Marx và Friedrich Engels (1820–1895) – coi thường giai đoạn này giống như trước đây.

Một lý do khác cho sự lãng quên này là tính phức tạp cao của hầu hết các nghiên cứu do Marx tiến hành trong giai đoạn cuối cùng của cuộc đời ông. Viết về sinh viên trẻ của Cánh tả Hegel dễ dàng hơn nhiều so với việc cố gắng vượt qua mớ phức tạp của các bản thảo đa ngôn ngữ và sở thích trí tuệ của những năm đầu thập niên 1880, và điều này có thể đã cản trở sự hiểu biết chặt chẽ hơn về những thành tựu quan trọng mà Marx đạt được. Suy nghĩ sai lầm rằng ông đã từ bỏ ý định tiếp tục công việc của mình và coi mười năm cuối đời là “cơn hấp hối chậm chạp”, quá nhiều nhà viết tiểu sử và học giả về Marx đã không tìm hiểu sâu hơn những gì ông thực sự đã làm trong thời kỳ đó.

Trong bộ phim gần đây Miss Marx, có một cảnh ngay sau đám tang của Marx cho thấy Friedrich Engels và Eleanor, con gái út của Marx, đang sàng lọc các giấy tờ và bản thảo trong nghiên cứu của Marx. Engels kiểm tra một bài báo và đưa ra nhận xét về mối quan tâm muộn màng của Marx đối với phương trình vi phân và toán học. Những năm cuối cùng của Karl Marx dường như tạo ấn tượng rằng, trong những năm cuối cùng của ông, phạm vi mối quan tâm của Marx đặc biệt rộng lớn. Có sợi dây hướng dẫn nào kết hợp mối bận tâm này với các chủ đề đa dạng như nhân học, toán học, lịch sử cổ đại và giới tính không?

Không lâu trước khi qua đời, Marx yêu cầu con gái Eleanor nhắc Engels “làm gì đó” với những bản thảo chưa hoàn thành của ông. Như đã biết, trong mười hai năm sống sót sau Marx, Engels đã đảm nhận nhiệm vụ to lớn là gửi in các tập II và III của Tư bản mà người bạn của ông đã làm việc liên tục từ giữa những năm 1860 đến 1881 nhưng không hoàn thành.  Các văn bản khác do chính Engels viết sau khi Marx qua đời năm 1883 đã gián tiếp thực hiện di nguyện của ông và có liên quan chặt chẽ đến các cuộc điều tra mà ông đã thực hiện trong những năm cuối đời. Ví dụ, Nguồn gốc của Gia đình, Sở hữu Tư nhân và Nhà nước (1884) được tác giả của nó gọi là “việc thực hiện một yêu cầu” và được truyền cảm hứng từ nghiên cứu của Marx về nhân học, đặc biệt bởi những đoạn văn mà ông đã sao chép vào năm 1881, từ Hiệp hội Cổ đại của Lewis Henry Morgan (1877) và bằng các nhận xét, ông đã thêm vào phần tóm tắt của cuốn sách này.

Một lý do khác cho sự lãng quên này là tính phức tạp cao của hầu hết các nghiên cứu do Marx tiến hành trong giai đoạn cuối cùng của cuộc đời ông.

Không chỉ có một chủ đề được đưa ra trong những năm nghiên cứu cuối cùng của Marx. Một số nghiên cứu của ông chỉ đơn giản nảy sinh từ những khám phá khoa học gần đây mà ông mong muốn được cập nhật, hoặc từ những sự kiện chính trị mà ông cho là quan trọng. Trước đây Marx đã biết rằng mức độ giải phóng chung trong một xã hội phụ thuộc vào mức độ giải phóng của phụ nữ, nhưng các nghiên cứu nhân học được thực hiện vào những năm 1880 đã cho ông cơ hội để phân tích sâu hơn về sự áp bức giới. Marx dành ít thời gian hơn cho các vấn đề sinh thái so với hai thập kỷ trước, nhưng mặt khác, ông lại một lần nữa đắm mình vào các chủ đề lịch sử. Giữa mùa thu năm 1879 và mùa hè năm 1880, ông điền vào một cuốn sổ có tựa đề Ghi chú về lịch sử Ấn Độ (664–1858), và giữa mùa thu năm 1881 và mùa đông năm 1882, ông đã làm việc chăm chú vào cái gọi là Trích yếu thời gian, một dòng thời gian được chú thích theo từng năm của 550 trang được viết bằng chữ viết tay thậm chí còn nhỏ hơn bình thường. Chúng bao gồm tóm tắt các sự kiện trên thế giới, từ thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên đến Chiến tranh Ba mươi năm vào năm 1648, tóm tắt nguyên nhân và các đặc điểm nổi bật của chúng.

Có thể Marx muốn kiểm tra xem các quan niệm của ông có được xác lập đúng đắn hay không trước những phát triển chính trị, quân sự, kinh tế và công nghệ lớn trong quá khứ. Trong mọi trường hợp, người ta phải nhớ rằng, khi Marx tiến hành công việc này, ông ấy đã nhận thức rõ rằng tình trạng sức khỏe yếu ớt của mình đã ngăn cản ông ấy thực hiện một nỗ lực cuối cùng để hoàn thành Tập II của Tư bản. Hy vọng của ômh ấy là thực hiện tất cả những chỉnh sửa cần thiết để chuẩn bị một ấn bản thứ ba được sửa đổi bằng tiếng Đức của Tập I, nhưng cuối cùng, ông ấy thậm chí không còn đủ sức để làm điều đó.

Tuy nhiên, tôi sẽ không nói rằng nghiên cứu mà ông thực hiện trong những năm cuối của mình rộng hơn bình thường. Có lẽ bề rộng của các cuộc điều tra của ông rõ ràng hơn trong thời kỳ này bởi vì chúng không được tiến hành song song với việc viết bất kỳ cuốn sách hoặc chuẩn bị bản thảo quan trọng nào. Nhưng những đoạn trích dài hàng nghìn trang được Marx viết bằng tám thứ tiếng, từ khi còn là sinh viên đại học, từ các tác phẩm triết học, nghệ thuật, lịch sử, tôn giáo, chính trị, luật, văn học, lịch sử, kinh tế chính trị, quan hệ quốc tế, công nghệ, toán học , sinh lý học, địa chất học, khoáng vật học, nông học, nhân học, hóa học và vật lý học, minh chứng cho sự khao khát vĩnh viễn của ông ấy đối với kiến ​​thức trong rất nhiều lĩnh vực khác nhau. Điều có thể gây ngạc nhiên là Marx không thể từ bỏ thói quen này ngay cả khi thể lực của ông suy yếu đáng kể. Sự tò mò về trí tuệ, cùng với tinh thần tự phê phán của ông , đã chiến thắng cách quản lý công việc tập trung và “sáng suốt” hơn.

Nhưng những ý tưởng về “những gì đáng lẽ Marx phải làm” thường là kết quả của ước muốn xoắn xuýt của những người muốn ông trở thành một cá nhân không làm gì khác ngoài việc viết Tư Bản – thậm chí không để ông tự bảo vệ mình khỏi những tranh cãi chính trị mà ông đã từng thêu dệt. Ngay cả khi ông từng tự định nghĩa mình là “một cỗ máy, bị kết án là ngấu nghiến sách và sau đó ném chúng, dưới hình dạng đã thay đổi, vào hố sâu của lịch sử,” Marx vẫn là một con người. Chẳng hạn, niềm yêu thích của ông đối với toán học và phép tính vi phân, bắt đầu như một sự kích thích trí tuệ khi ông tìm kiếm một phương pháp phân tích xã hội, nhưng đã trở thành một không gian lố bịch, một nơi ẩn náu vào những thời điểm khó khăn cá nhân lớn, “một nghề để duy trì sự tĩnh lặng của tâm trí , ”Như ông ấy thường nói với Engels.

Trong phạm vi đã có những nghiên cứu về các tác phẩm quá cố của Marx, họ có xu hướng tập trung vào nghiên cứu của ông về các xã hội ngoài Châu Âu. Bằng cách nhận ra rằng có những con đường dẫn đến sự phát triển bên cạnh “mô hình phương Tây”, liệu có công bằng khi nói, như một số người khẳng định, rằng đây là Marx đã lật lại một chiếc lá mới, tức là một Marx “phi Trung tâm”? Hay chính xác hơn khi nói rằng đây là sự thừa nhận của Marx rằng công trình của ông không bao giờ có ý định được áp dụng mà không chú ý đến thực tế cụ thể của các xã hội lịch sử khác nhau?

Chìa khóa đầu tiên và ưu việt để hiểu được nhiều mối quan tâm khác nhau về địa lý trong nghiên cứu của Marx, trong suốt thập kỷ cuối cùng của cuộc đời ông, nằm ở bản kế hoạch của ông nhằm cung cấp các nghiên cứu phong phú hơn về động lực của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa trên phạm vi toàn cầu. Nước Anh từng là lĩnh vực quan sát chính của Tư Bản, Tập I; sau khi xuất bản, ông muốn mở rộng các cuộc điều tra kinh tế xã hội cho hai tập Tư bản vẫn còn được viết. Chính vì lý do này mà ông quyết định học tiếng Nga vào năm 1870 và sau đó liên tục yêu cầu sách và số liệu thống kê về Nga và Mỹ. Ông tin rằng việc phân tích những chuyển đổi kinh tế của các quốc gia này sẽ rất hữu ích để hiểu được những hình thức có thể có mà chủ nghĩa tư bản có thể phát triển trong các giai đoạn và bối cảnh khác nhau. Yếu tố quan trọng này bị đánh giá thấp trong các tài liệu thứ cấp về chủ đề thời thượng ngày nay là “Marx và chủ nghĩa Châu Âu”.

Một câu hỏi quan trọng khác đối với nghiên cứu của Marx về các xã hội ngoài châu Âu là liệu chủ nghĩa tư bản có phải là điều kiện tiên quyết cần thiết cho sự ra đời của xã hội cộng sản hay không và nó phải phát triển ở cấp độ nào trên phạm vi quốc tế. Quan niệm đa tuyến rõ ràng hơn mà Marx đã giả định trong những năm cuối đời khiến ông quan tâm nhiều hơn đến những đặc thù lịch sử và sự không đồng đều của sự phát triển kinh tế và chính trị ở các quốc gia và bối cảnh xã hội khác nhau. Marx trở nên rất nghi ngờ về sự chuyển giao các phạm trù diễn giải giữa các bối cảnh lịch sử và địa lý hoàn toàn khác nhau, và như ông đã viết, ông cũng nhận ra rằng “các sự kiện có sự giống nhau nổi bật, diễn ra trong các bối cảnh lịch sử khác nhau, dẫn đến các kết quả hoàn toàn khác biệt”. Cách tiếp cận này chắc chắn đã làm tăng thêm những khó khăn mà ông phải đối mặt trong quá trình hoàn thành khối lượng Tư Bản chưa hoàn thành vốn đã gập ghềnh của ông và góp phần vào việc chậm chấp nhận rằng công việc lớn của ông sẽ vẫn chưa hoàn thành. Nhưng nó chắc chắn đã mở ra những hy vọng cách mạng mới.

Trái ngược với những gì một số tác giả tin tưởng một cách ngây thơ, Marx không đột nhiên phát hiện ra rằng ông đã theo chủ nghĩa Châu Âu và dành sự quan tâm của mình cho các môn học mới vì ông cảm thấy cần phải điều chỉnh lại quan điểm chính trị của mình. Ông luôn là “công dân của thế giới” như ông thường gọi mình, và đã không ngừng cố gắng phân tích những thay đổi về kinh tế và xã hội trong tác động toàn cầu của chúng. Như người ta đã lập luận, giống như bất kỳ nhà tư tưởng nào khác ở cùng cấp độ của mình, Marx nhận thức được sự vượt trội của Châu Âu hiện đại so với các lục địa khác trên thế giới, về sản xuất công nghiệp và tổ chức xã hội, nhưng ông không bao giờ coi thực tế ngẫu nhiên này là cần thiết hoặc là yếu tố vĩnh cữu. Và, tất nhiên, ông luôn là một kẻ thù rực lửa của chủ nghĩa thực dân. Những cân nhắc này đều quá rõ ràng đối với bất kỳ ai đã đọc Marx.

NA: Một trong những chương trọng tâm của Những năm cuối cùng của Karl Marx đề cập đến mối quan hệ của Marx với Nga. Như bạn cho thấy, Marx đã tham gia vào một cuộc đối thoại rất căng thẳng với các bộ phận khác nhau của cánh tả Nga, đặc biệt là xung quanh việc họ tiếp nhận tập đầu tiên của Tư bản. Điểm chính của những cuộc tranh luận đó là gì?

 

MM: Trong nhiều năm, Marx đã xác định Nga là một trong những trở ngại chính cho quá trình giải phóng giai cấp công nhân. Ông nhấn mạnh nhiều lần rằng sự phát triển kinh tế chậm chạp và chế độ chính trị chuyên chế của nó đã giúp biến đế chế Nga Hoàng trở thành hậu phương trước của phản cách mạng. Nhưng trong những năm cuối đời, ông bắt đầu có cái nhìn khác về nước Nga. Ông nhận ra một số điều kiện có thể cho một sự chuyển đổi xã hội lớn sau khi chế độ nông nô bị bãi bỏ vào năm 1861. Đối với Marx, Nga dường như có nhiều khả năng tạo ra một cuộc cách mạng hơn Anh, nơi mà chủ nghĩa tư bản đã tạo ra số lượng công nhân nhà máy lớn nhất trên thế giới, nhưng lại là nơi lao động phong trào, được hưởng các điều kiện sống tốt hơn, một phần dựa trên sự khai thác thuộc địa, đã trở nên yếu hơn và chịu ảnh hưởng tiêu cực của chủ nghĩa cải cách công đoàn.

Các cuộc đối thoại của Marx với các nhà cách mạng Nga đều mang tính trí tuệ và chính trị. Trong nửa đầu những năm 1870, ông đã làm quen với văn học phê phán chủ yếu về xã hội Nga và dành sự quan tâm đặc biệt cho tác phẩm của nhà triết học xã hội chủ nghĩa Nikolai Chernyshevsky (1828–1889). Ông tin rằng một hiện tượng xã hội nhất định đã đạt đến trình độ phát triển cao ở các quốc gia tiên tiến nhất có thể lan truyền rất nhanh chóng giữa các dân tộc khác và đi lên từ cấp độ thấp hơn thẳng lên cấp độ cao hơn, vượt qua các thời điểm trung gian. Điều này đã mang lại cho Marx nhiều thức ăn cho tư tưởng khi xem xét lại quan niệm duy vật của ông về lịch sử. Từ lâu, ông đã nhận thức được rằng lược đồ diễn tiến tuyến tính của các phương thức sản xuất tư sản Á Đông, cổ đại, phong kiến ​​và hiện đại, mà ông đã rút ra trong lời nói đầu cho Góp phần phê phán kinh tế chính trị (1859), hoàn toàn không đủ cho sự hiểu biết về sự vận động của lịch sử, và rằng thực sự nên tránh xa bất kỳ triết lý nào của lịch sử. Ông không còn có thể quan niệm sự kế thừa của các phương thức sản xuất trong quá trình lịch sử như một chuỗi cố định của các giai đoạn được xác định trước.

Marx cũng nhân cơ hội thảo luận với các đồng chí thuộc các khuynh hướng cách mạng khác nhau ở Nga. Ông đánh giá cao đặc điểm cơ bản của hoạt động chính trị của chủ nghĩa dân túy Nga – lúc đó là phong trào cánh tả, chống tư bản – đặc biệt là vì nó không dùng đến sự phát triển mạnh mẽ của siêu cách mạng vô nghĩa hay những sự khái quát phản tác dụng. Marx đánh giá mức độ phù hợp của các tổ chức xã hội chủ nghĩa tồn tại ở Nga bằng tính cách thực dụng của họ, chứ không phải bằng tuyên bố trung thành với các lý thuyết của chính ông. Trên thực tế, ông nhận thấy rằng những người tự xưng là “Những người theo chủ nghĩa Marx” thường là những người thuyết phục nhiều nhất. Việc tiếp xúc với các lý thuyết và hoạt động chính trị của những người theo chủ nghĩa Dân túy Nga – cũng như với các Cộng đồng Paris một thập kỷ trước đó – đã giúp ông linh hoạt hơn trong việc phân tích sự gián đoạn của các sự kiện cách mạng và các lực lượng chủ quan đã định hình chúng. Nó đã đưa ông đến gần hơn với một chủ nghĩa quốc tế thực sự trên phạm vi toàn cầu.

Chủ đề trọng tâm của các cuộc đối thoại và trao đổi mà Marx đã có với nhiều nhân vật của cánh tả Nga là vấn đề rất phức tạp của sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, có ý nghĩa chính trị và lý luận cốt yếu. Khó khăn của cuộc thảo luận này cũng được chứng minh bằng sự lựa chọn cuối cùng của Marx là không gửi một bức thư sâu sắc, trong đó ông đã phê phán một số cách hiểu sai về Tư bản cho tạp chí Otechestvennye Zapiski, hoặc để trả lời “câu hỏi về sự sống và cái chết” của Vera Zasulich về tương lai của xã nông thôn (obshchina) chỉ với một văn bản ngắn gọn, thận trọng và không dài hơn mà ông đã say mê viết đi viết lại qua ba bản thảo chuẩn bị.

NA: Thư từ của Marx với nhà xã hội chủ nghĩa Nga Vera Zasulich là chủ đề được rất nhiều người quan tâm ngày nay. Ở đó, Marx gợi ý rằng công xã nông thôn Nga có thể có khả năng tiếp nhận những tiến bộ mới nhất của xã hội tư bản – đặc biệt là công nghệ – mà không cần phải trải qua những biến động xã hội có sức tàn phá khủng khiếp đối với tầng lớp nông dân Tây Âu. Bạn có thể giải thích chi tiết hơn một chút về tư duy đã kết luận của Marx không?

MM: Bởi một sự tình cờ ngẫu nhiên, bức thư của Zasulich đến được với Marx cũng giống như sự quan tâm của ông đối với các hình thức cộng đồng cổ xưa, đã được đào sâu vào năm 1879 thông qua nghiên cứu công trình của nhà xã hội học Maksim Kovalevsky, khiến ông chú ý hơn đến những khám phá gần đây nhất của các nhà nhân học trong giai đoạn của ông ấy. Lý thuyết và thực hành đã đưa ông đến cùng một nơi. Dựa trên những ý tưởng do nhà nhân học Morgan đề xuất, ông viết rằng chủ nghĩa tư bản có thể được thay thế bằng một hình thức sản xuất tập thể cổ xưa cao hơn.

Tuyên bố không rõ ràng này cần ít nhất hai lần làm rõ.

Đầu tiên, nhờ những gì học được từ Chernyshevsky, Marx cho rằng Nga không thể lặp lại một cách phiến diện tất cả các giai đoạn lịch sử của Anh và các nước Tây Âu khác. Về nguyên tắc, quá trình chuyển đổi xã hội chủ nghĩa theo chủ nghĩa tư bản có thể xảy ra nếu không có sự thông qua chủ nghĩa tư bản cần thiết. Nhưng điều này không có nghĩa là Marx đã thay đổi nhận định phê phán của mình về công xã nông thôn ở Nga, hay ông tin rằng những nước mà chủ nghĩa tư bản vẫn còn kém phát triển gần với cách mạng hơn những nước có nền sản xuất phát triển tiên tiến hơn. Ông không đột nhiên tin rằng các công xã nông thôn cổ xưa là một địa điểm giải phóng cho cá nhân tiên tiến hơn các quan hệ xã hội tồn tại dưới chế độ tư bản.

Vào cuối cuộc đời của mình, Marx đã bộc lộ một sự cởi mở hơn bao giờ hết về mặt lý thuyết, giúp ông có thể xem xét những con đường khả thi khác để đi đến chủ nghĩa xã hội mà trước đây ông chưa bao giờ thực hiện một cách nghiêm túc.

Thứ hai, phân tích của ông về sự biến đổi tiến bộ có thể có của obshchina không có nghĩa là được nâng lên thành một mô hình tổng quát hơn. Đó là một phân tích cụ thể về một tập thể sản xuất cụ thể vào một thời điểm lịch sử chính xác. Nói cách khác, Marx đã bộc lộ tính linh hoạt của lý thuyết và sự thiếu khoa học mà nhiều nhà Marxist sau ông đã không chứng minh được. Vào cuối đời, Marx đã bộc lộ sự cởi mở hơn bao giờ hết về mặt lý thuyết, điều này giúp ông có thể xem xét những con đường khả thi khác dẫn đến chủ nghĩa xã hội mà trước đây ông chưa bao giờ coi trọng hoặc trước đây coi là không thể đạt được.

Sự nghi ngờ của Marx được thay thế bằng sự tin chắc rằng chủ nghĩa tư bản là một giai đoạn không thể tránh khỏi đối với sự phát triển kinh tế ở mọi quốc gia và điều kiện lịch sử. Mối quan tâm mới xuất hiện ngày nay đối với những cân nhắc mà Marx chưa bao giờ gửi đến Zasulich, và đối với những ý tưởng tương tự khác được thể hiện rõ ràng hơn trong những năm cuối đời của ông, nằm ở một quan niệm về xã hội hậu tư bản chủ nghĩa khác biệt với phương trình của chủ nghĩa xã hội với lực lượng sản xuất – một quan niệm liên quan đến âm hưởng chủ nghĩa dân tộc và sự đồng cảm với chủ nghĩa thực dân, vốn đã tự khẳng định mình trong Quốc tế thứ hai và các đảng dân chủ xã hội. Các ý tưởng của Marx cũng khác rất nhiều so với “phương pháp khoa học” được cho là “phương pháp khoa học” của cơ sở phân tích xã hội ở Liên Xô và các nước ảnh hưởng Liên Xô.

Mặc dù những cuộc đấu tranh về sức khỏe của Marx đã được biết đến nhiều, nhưng bạn vẫn thấy đau lòng khi đọc chương cuối cùng của Những năm cuối cùng của Karl Marx, nơi bạn ghi lại tình trạng xấu  dần đi của ông ấy. Tiểu sử trí thức của Marx đã chỉ ra một cách đúng đắn rằng sự đánh giá đầy đủ về Marx cần phải kết nối cuộc đời và hoạt động chính trị của ông với cơ thể tư tưởng của ông; nhưng còn giai đoạn sau này, khi Marx phần lớn không hoạt động do bệnh tật thì sao? Là một người viết tiểu sử trí thức, bạn tiếp cận thời kỳ đó như thế nào?

MM: Một trong những học giả giỏi nhất về Marx từ trước đến nay, Maximilien Rubel (1905–1996), tác giả của cuốn sách Karl Marx: essai de biographie Artificialuelle (1957), đã lập luận rằng, để có thể viết về Marx, người ta phải có một chút kinh nghiệm của một triết gia, một nhà sử học, một nhà kinh tế học, và một nhà xã hội học đồng thời. Tôi muốn nói thêm rằng, bằng cách viết tiểu sử của Marx, người ta cũng học được rất nhiều điều về y học. Trong suốt cuộc đời trưởng thành của mình, Marx đã giải quyết một số vấn đề về sức khỏe. Dài nhất trong số đó là một căn bệnh nhiễm trùng da khó chịu đã đi cùng ông trong suốt quá trình viết Tư Bản và biến chứng thành các ổ áp xe và nhọt nghiêm trọng, suy nhược trên các bộ phận khác nhau của cơ thể. Chính vì lý do đó, khi Marx hoàn thành cuốn sách Magnum opus [Kiệt tác] của mình, ông ấy đã viết: “Tôi hy vọng giai cấp tư sản sẽ nhớ đến những lời ăn cắp vặt của tôi cho đến khi họ chết!”

Hai năm cuối đời ông đặc biệt khó khăn. Marx rất đau buồn vì mất vợ và con gái lớn, và ông bị viêm phế quản mãn tính thường phát triển thành viêm màng phổi nặng. Ông ấy đã vật lộn vô ích để tìm ra chỗ có thời tiết có thể cung cấp điều kiện tốt nhất để ông ấy khỏe lại, và ông ấy đã đi du lịch, tất cả một mình, ở Anh, Pháp và thậm chí cả Algeria, nơi ông ấy phải trải qua một thời gian dài điều trị phức tạp. Khía cạnh thú vị nhất của phần này trong tiểu sử của Marx là sự khôn ngoan, luôn đi kèm với sự tự mỉa mai, mà ông đã thể hiện để đối phó với sự yếu ớt của cơ thể mình. Những bức thư mà ông viết cho các con gái của mình và cho Engels, khi ông cảm thấy rằng nó đã gần đi đến cuối con đường, càng cho thấy rõ khía cạnh thân thiết nhất của ông. Chúng tiết lộ tầm quan trọng của cái mà ông gọi là “thế giới vi mô”, bắt đầu từ niềm đam mê sống còn mà ông dành cho các cháu của mình. Chúng bao gồm những cân nhắc của một người đàn ông đã trải qua một thời gian tồn tại lâu dài và mãnh liệt và đã đi đến đánh giá tất cả các khía cạnh của nó.

Người viết tiểu sử phải kể lại những đau khổ của lĩnh vực riêng tư, đặc biệt là khi chúng có liên quan để hiểu rõ hơn những khó khăn trong quá trình viết một cuốn sách, hoặc lý do tại sao bản thảo vẫn chưa hoàn thành. Nhưng họ cũng phải biết điểm dừng, và phải tránh nhìn một cách vô kỷ luật vào những việc riêng tư.

NA: Vì vậy, phần lớn tư tưởng muộn màng của Marx được chứa đựng trong các bức thư và sổ tay. Liệu chúng ta có nên xếp những bài viết này giống như những bài viết hoàn thiện hơn của ông ấy không? Khi bạn tranh luận rằng văn bản của Marx “về cơ bản là chưa hoàn thiện”, bạn có nghĩ đến điều này không?

MM: Tư bản vẫn chưa hoàn thành vì cuộc sống nghèo khó mà Marx đã sống trong hai thập kỷ và vì sức khỏe liên tục của ông liên quan đến những lo lắng hàng ngày. Không cần phải nói, nhiệm vụ mà ông đã tự đặt ra – hiểu rõ phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ở mức trung bình lý tưởng và mô tả các khuynh hướng phát triển chung của nó – thật khó đạt được. Nhưng Tư Bản không phải là dự án duy nhất vẫn chưa hoàn thành. Sự tự phê phán không thương tiếc của Marx đã làm tăng thêm khó khăn cho nhiều công việc của ông, và lượng lớn thời gian mà ông dành cho nhiều dự án mà ông muốn xuất bản là do sự nghiêm khắc đến tột độ mà ông phải chịu đựng trong tất cả những suy nghĩ của mình.

Khoảng thời gian lớn mà Marx dành cho nhiều dự án mà ông muốn xuất bản là do ông phải chịu mọi suy nghĩ rất khắt khe.

Khi còn trẻ, Marx nổi tiếng với những người bạn đại học vì sự tỉ mỉ của mình. Có những câu chuyện mô tả ông như một người nào đó đã từ chối viết một câu nếu ông không thể chứng minh điều đó bằng mười cách khác nhau. Đây là lý do tại sao học giả trẻ tuổi sung mãn nhất trong Cánh tả Hegel vẫn xuất bản ít hơn nhiều học giả khác. Niềm tin của Marx rằng thông tin của ông không đủ và các phán đoán của ông chưa chín chắn, đã ngăn cản ông xuất bản các bài viết còn ở dạng phác thảo hoặc rời rạc. Nhưng đây cũng là lý do tại sao ghi chú của ông ấy cực kỳ hữu ích và nên được coi là một phần không thể thiếu trong oeuvre [tác phẩm] của ông ấy. Nhiều lao động không ngừng của ông đã mang lại những hệ quả lý thuyết phi thường cho tương lai.

Điều này không có nghĩa là những văn bản chưa hoàn chỉnh của ông ấy có thể có cùng trọng lượng với những văn bản đã được xuất bản. Tôi sẽ phân biệt năm loại tác phẩm: các tác phẩm đã xuất bản, các bản thảo chuẩn bị của chúng, các bài báo, thư từ và sổ ghi chép các đoạn trích. Nhưng sự khác biệt cũng phải được thực hiện trong các loại này. Một số văn bản đã xuất bản của Marx không nên được coi là lời cuối cùng của ông về các vấn đề hiện tại. Ví dụ, Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản được Engels và Marx coi như một văn kiện lịch sử từ thời trẻ của họ chứ không phải là văn bản xác thực trong đó các quan niệm chính trị chính của họ được nêu ra. Hoặc cần phải nhớ rằng các bài viết tuyên truyền chính trị và các bài viết khoa học thường không kết hợp với nhau.

Thật không may, những sai sót kiểu này rất thường xuyên xảy ra trong các tài liệu thứ cấp về Marx. Đó là chưa kể đến sự vắng mặt của chiều thời gian trong nhiều công trình tái tạo lại tư tưởng của ông. Các văn bản từ những năm 1840 không thể được trích dẫn một cách bừa bãi cùng với những văn bản từ những năm 1860 và 1870, vì chúng không có trọng lượng như nhau về kiến ​​thức khoa học và kinh nghiệm chính trị. Một số bản thảo do Marx chỉ viết cho chính ông, trong khi những bản thảo khác là tài liệu chuẩn bị thực tế để xuất bản sách. Một số đã được Marx sửa đổi và thường xuyên cập nhật, trong khi những cuốn khác bị ông bỏ rơi mà không có khả năng cập nhật chúng (trong danh mục này có Tập III của Tư Bản). Một số bài báo có nội dung cân nhắc có thể được coi là sự hoàn thành các tác phẩm của Marx. Tuy nhiên, có những bài đã được viết nhanh chóng để huy động tiền để trả tiền thuê nhà. Một số bức thư bao gồm quan điểm xác thực của Marx về các vấn đề được thảo luận. Những bài báo nhanh chỉ chứa một phiên bản nhẹ nhàng, bởi vì chúng được gửi đến những người bên ngoài vòng kết nối của Marx, những người mà đôi khi cần phải thể hiện bản thân bằng ngoại giao.

Vì tất cả những lý do này, rõ ràng là một kiến ​​thức tốt về cuộc đời của Marx là không thể thiếu để hiểu đúng những ý tưởng của ông. Cuối cùng, có hơn hai trăm cuốn sổ ghi chép tóm tắt (và đôi khi là bình luận) của tất cả những cuốn sách quan trọng nhất mà Marx đã đọc trong suốt một thời gian dài từ năm 1838 đến năm 1882. Chúng rất cần thiết cho sự hiểu biết về nguồn gốc lý thuyết của ông và của những yếu tố đó ông ấy đã không thể phát triển như ông ấy mong muốn.

Những ý tưởng được Marx hình thành trong những năm cuối đời của ông chủ yếu được thu thập trong những cuốn sổ ghi chép này. Chúng chắc chắn rất khó đọc, nhưng chúng cho chúng ta tiếp cận với một kho tàng vô cùng quý giá: không chỉ nghiên cứu mà Marx đã hoàn thành trước khi qua đời, mà còn cả những câu hỏi mà ông đã tự hỏi. Một số nghi ngờ của ông có thể hữu ích hơn cho chúng ta ngày nay hơn là một số điều chắc chắn của ông.

Marcello Musto là tác giả của Another Marx: Early Manuscript to the International (2018) và The Last Years of Karl Marx: Biography (2020). Trong số các cuốn sách đã được biên tập của ông có Sự phục hưng của Marx: Các khái niệm chính và cách diễn giải mới (2020).

Người viết: Marcello Musto
Người dịch: Sally Mju

Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments